De kroonjuwelen van USA
"Het avontuur blijft de belangrijkste herinnering"
Woensdagavond 11 oktober gaat in Paradiso de graffiti-documentaire Kroonjuwelen: Hard Times, Good Times, Better Times in première. De film volgt de ontwikkeling van graffiti in Amsterdam vanaf de roerige punktijd tot eind jaren tachtig. Een belangrijke rol is weggelegd voor de legendarische USA-crew (United Street Artists). Op uitnodiging van State kwam een gedeelte van de crew, Shoe, Delta en Joker, aan de vooravond van de première weer bij elkaar.
Van links naar rechts: Joker, Shoe, Delta.
Aan tafel met drie pioniers van de Europese graffiti-beweging, en geen spuitbus binnen handbereik. Andere tijden: taggende pubers zijn ontwerpvaders geworden. Delta kon zich nog net van zijn pasgeboren zoon losrukken, Jaz belde vlak voor het interview af omdat hij kon geen oppas voor zijn twee kinderen kon krijgen. Niels "Shoe" Meulman lacht: "Dat zegt wel veel over dit gesprek, dan weet je dat we echt flink wat jaren verder zijn." Ruim twintig jaar geleden is het inmiddels dat Shoe, Joker, Delta, Jaz, Jezis en Bandi als de United Streets Artists de straten van Amsterdam onveilig maakten en de inspiratie vormden voor een hele generatie Nederlandse graffers.
Hard times. Kroonjuwelen begint middenin de punktijd, met beelden van Diana Ozon, Hugo Kaagman en Dr. Rat. In de eerste golf zijn het vooral signaturen en lijntekeningen, boodschappen en doomsday-teksten die op de muren te vinden zijn. Punkgraffiti die mijlenver verwijderd lijkt van wat later onder invloed van Amerika bekend zal worden onder die naam. Shoe: "Van ons allemaal is Joker de enige echte punker. Wij schreven wel al in die tijd, maar we waren niet punk, we kwamen uit Amsterdam-Zuid." Zoals Kroonjuwelen schetst, zijn er eigenlijk drie periodes geweest. Shoe: "Eerst de punktijd met Dr. Rat als een soort mythisch figuur. De tweede periode was meer hooligan-achtig met dingen als Ego. Dat was gewoon taggen, dat deden wij toen ook allemaal in '83. Toen zijn we begonnen. En ietsje later kwam die Amerikaanse invloed en toen zijn we allemaal bubbelletters en ingevulde dingen gaan maken op metro's." In de film komt die tweede periode eigenlijk weinig aan bod. Shoe: "Het is jammer dat Ego en Dr. Air er niet prominent in zitten. Delta: "Ja, of Walking Joint. Die waren voor ons veel belangrijker. Shoe: "De periode komt wel aan bod, maar de mensen er achter niet echt. Behalve High, die meer de F-side-kant vertolkt. Die schreef toen ook al, met die drie kruisjes als i."
Wat de film interessant maakt, is dat in vergelijking met scenes in bijvoorbeeld Parijs of Berlijn die eigen Amsterdamse cultuur al zo aanwezig was. Zoals de Newyorker Quik, die hier op uitnodiging kwam exposeren in de galerie van Yaki Kornblit aan de Willemsparkweg, op een gegeven moment in Kroonjuwelen ook aangeeft. Hij zag graffiti, maar niet wat hij gewend was. Quiks werk maakt ook grote indruk op de Amsterdammers, en de galerie van Kornblit wordt een belangrijke plek voor Shoe en Delta. "Dondi, Futura en Rammellzee kwamen allemaal uit de VS naar die galerie voor exposities, zagen onze dingen en vonden het interessant om mensen van die cultuur hier te ontmoeten." Er ontstaat een wisselwerking tussen de Nederlanders en de Amerikanen maar de eigengereidheid blijft. Delta: "Ik weet nog dat Dondi iemand op straat, Ego geloof ik, tegen kwam die aan het taggen was en vroeg of hij ook een tag mocht zetten, want ik kom uit New York. En dat Ego zei: "Niets mee te maken, rot op!"
Shoe anno 1984.
De United Street Artists-crew krijgt min of meer automatisch vorm omdat zij, samen met nog een handjevol anderen, de enige zijn die met graffiti bezig zijn. "We kwamen natuurlijk niet zo maar bij elkaar, want we waren allemaal op onze manier wel ambitieus," voegt Shoe toe. Hij zocht Delta op, die op het Barlaeus Gymnasium zat, en het duurde het niet lang voor de jongens elkaar toch wel tegen kwamen - of ze spraken met elkaar af via tags op populaire muren. Joker: "Een tijdschrift wilde een interview doen met Bandi en mij, want wat wij deden was heel erg hip. En dat was ik wel met ze eens maar we wisten dat er nog meer jongens waren die hetzelfde deden want er stonden een paar pieces op het Van Gogh Museum. Shoe, een Aloha en een Lone, wat Delta toen nog schreef. Toen hebben we met zijn allen een schutting gedaan en wisten Shoe en Delta van die Amerikanen dat we een groep moesten vormen, en zijn we dat dus maar gaan doen. En als groep moest je een metro spuiten, dat hebben we volgens mij diezelfde avond nog gedaan."
Good times. Delta: "Het avontuur blijft de belangrijkste herinnering die ik heb uit die tijd. De competitie om in een buurt meer te taggen dan de ander. 's Nachts langs treinbanen lopen, metrotunnels insneaken, onder metrostations kelders bekijken." Shoe: "Rondlopen met een zak vol bussen en eigenlijk niet weten waar je heen gaat." Kroonjuwelen is er goed in geslaagd om dat avontuur te vangen in beelden en verhalen. We zien Zap die for the fun of it nog een keertje op het dak van een rijdende metrotrein klimt en een cameraploeg meeneemt in de krochten van het metrosysteem, op zoek naar oude tags. Ook mooi: de foto's van enorme groepen kids die op het Leidseplein in een soort guerilla-actie een tram onderspuiten. Centraal ontmoetingspunt werd iedere zaterdag Balverts Fruitbar (tegenover het American Hotel), waar in de hoogtijdagen wel eens honderd man samenschoolden. Shoe: "We gingen ook wel eens met dertig man een verfwinkel binnen. Dan pakte iedereen wat hij wilde en liepen we met zijn allen weer naar buiten." Delta: "Of met zijn alleen een tram in, helemaal onderspuiten, aan de noodtrem trekken en weer naar buiten. Shoe: "Het werd echt een soort bende, toen was het echt een graffiti-movement geworden in Amsterdam." Delta: "Het was een heel spannende tijd."
Joker is de enige van de drie aanwezige USA'ers die niet in Kroonjuwelen te zien is. Shoe vind het jammer vind dat diens hele punky krakersverhaal niet in de film zit. Joker: "Dat hoort ook eigenlijk een aparte film te zijn. Die rechten konden ze gewoon niet betalen, ha ha. Maar mijn kraakverleden is niet wat ik meebracht naar de graffiti." Shoe vind van wel. "Jouw input in de USA is dat jij heel vaak hebt gezegd: kom op, we gaan, we gaan het doen! Terwijl wij twijfelden, kan het wel? Die I don't give a shit-attitude heb jij gebracht." Joker: "Oké. Als we politie zagen, dan wilden jullie wegrennen terwijl ik dacht: nu een baksteen gooien! Maar die fok jou-mentaliteit had jij ook heel erg." Shoe: "We waren een groepje jongens bij elkaar en die gingen gewoon los. Dat hoort ook bij Amsterdam, fok de autoriteiten, het moet gebeuren. Het moet kapot." Joker: "Nee, het moest niet per se kapot. Delta: "Nou, het mocht wel kapot."
Klik op het plaatje om het Zone 3 artikel over USA's eerste bijeenkomst te lezen.
In Kroonjuwelen worden de beelden vergezeld van nieuw, uniek muzikaal materiaal van Kubus en Delic. Voor de USA speelde hiphop niet echt een sleutelrol. Delta: "Het was in Amerika wel onderdeel van het geheel, dus dat hoorde er hier ook een beetje bij. Je deed in het begin toch heel erg na wat daar gebeurde. Maar ik luisterde vooral naar The Police en The Clash. De eerste rap-plaat die ik kocht was The Escapades of Futura 2000. En dat was hier in de galerie van Kornblit." Joker: "Ik had een schijthekel aan die muziek, maar ik kon het niet uitzetten want dan kreeg ik ruzie met de rest." Shoe was er met Jaz, die zich korte tijd later aansloot bij USA, wel mee bezig. "Het was wel in een tijd dat ik hiphop begon te ontdekken. Ik ging in '83 een keer naar New York en toen kwam ik terug met allemaal Puma's met fat laces en platen. Het was ook een beetje een ontdekkingstocht van ons naar die hele cultuur. Het was wel duidelijk dat het niet alleen maar om bespoten metro's ging, maar dat er nog veel meer achter zat. Gasten waren er daar al tien jaar mee bezig." In Amsterdam waren er misschien vijftig mensen die wisten wat er in New York aan de hand was, dus toen Shoe met zijn dikke veters kwam aanzetten, was er wel een connectie. "Rapper Mr. Solo vroeg mij om een piece te maken in zijn huis. Die had net met zijn vriendin in de Bijlmer een appartementje gehuurd."
Na het eerste interview in 1983 duurt het niet lang voordat andere media de leden van de USA vinden. De geschiedenis is goed gedocumenteerd, zoals ook te zien in Kroonjuwelen. Het lijkt wel alsof de crew zijn eigen reclamezendtijd krijgt: "De USA spuit alles!" Ze worden sterren - onder meer te zien in Countdown bij Veronica - en beginnen ook te spuiten in opdracht, voor geld. Shoe: "We zaten op een gegeven moment elk weekend in een tv-studio of bij een woningbouwvereniging. En natuurlijk zeg je geen nee, maar eigenlijk ging het te snel." Joker: "Het werd een media-hype en er waren maar een paar jongens die het deden, dus iedereen kwam bij ons uit." Shoe: "En hij had vanuit die krakersmentaliteit wel het lef om te zeggen: nou, zo'n muur kost toch wel 10.000 gulden. En voor woningbouwverenigingen heb jij de vierkante-meterprijs ingesteld!"
Door tolerant Nederland wordt USA doodgeknuffeld, onder het motto: we omhelzen het en dan komt het wel goed, het zijn beste goede jongens. Shoe: "En we waren ook best wel goede jongens, maar dat wilden we niet zijn!" Joker: "Nee, het was leuk. Zo'n woningbouwvereniging liet ons dan een muur spuiten, want dan kwam er geen lelijke graffti op. Maar als wij dat hadden gedaan, kwamen er uit het hele land kids op af die de hele buurt er omheen volspoten. Dat werd een ramp." Shoe: "We hebben ook nog een keer het woord vandalism gespoten in het Vondelpark. Later had Zephyr uit New York daar allemaal tags doorheen gezet. Die was zijn hele leven al aan het vechten om van graffiti kunst te maken. En dan kwamen wij: fok it, het is helemaal geen kunst. We moesten die hele fase van jezelf bewijzen nog meemaken voordat we iets in een galerie wilden."
Delta anno 1991: van schetsboek naar beton.
In 1986 staat Shoe paginagroot op de voorkant van het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad. De kop: "Ik ben een vandaal". Joker is lichtelijk geshockeerd. "Ik was dan de heftige gast die probeerde uit te leggen dat we mooie dingen maakten en dan zeg jij zoiets. Ik was het er natuurlijk wel heel erg mee eens." Het was een provocerende uitspraak (en zeker ook zo bedoeld), terwijl de media juist de kant hadden gekozen van de USA. "We kwamen het politiebureau in en werden bij wijze van spreken met bloemen weer naar buiten gebracht. Want we maakten zulke mooie dingen! We waren hip." Shoe: "Waren we met zijn drieën opgepakt, kwamen er allemaal agenten in de cel vragen zeg, jullie waren toch op televisie?" Het hele mediacircus past volgens Shoe eigenlijk ook heel goed in de subcultuur. "Het gaat allemaal om persoonlijke aandacht die je wilt opeisen. Net als iets ontwerpen en dat vijfduizend keer drukken, of zoals mensen op een gegeven moment stickers gingen plakken. Zo van: ik kan wat. Het is reclame voor jezelf." Je naam zo groot en vervolgens zo eigen mogelijk op een muur of een trein zetten: het is de meest extreme uitvergroting van de handtekening van de kunstenaar, die uiteindelijk zelf kunst wordt.
Better times. De opdrachten blijven binnenstromen en Shoe en Joker zien er wel brood in. Ze richten samen een bedrijfje op, 3D Design. De USA valt langzaam uit elkaar, de hype is voorbij en er zijn weinig uitdagingen meer voor de inmiddels ervaren graffers. Maar het grafische werk lokt. Delta gaat in 1988 studeren (industrieel ontwerpen) en stopt een paar jaar met graffiti, maar blijft dicht bij zijn 3d-stijl om vervolgens in de jaren negentig met veel (internationaal) succes terug te keren - zie natuurlijk ook de hoes van Opgezwolles Vloeistof. Jaz gaat naar de Gerrit Rietveldacademie en wordt schilder (hij opende afgelopen zondag nog een tentoonstelling in Rotterdam). Shoe gaat in de leer bij Anthon Beeke en maakt vanaf eind jaren tachtig naam als grafisch vormgever en conceptueel ontwerper met zijn eigen Caulfield & Tensing, zijn t-shirtlijn Top Billin' en tegenwoordig met Unruly (en als bedenker van het Talpa-logo). Het leuke van Kroonjuwelen is dat je ook ziet hoe Shoe, Delta en Jaz zich hebben ontwikkeld en wat ze tegenwoordig doen, wat voor invloed die grafittitijd heeft gehad op hun verdere carrière. Op zijn site speelt de naam Shoe nog een belangrijke rol. "Ik laat mensen altijd weten dat Shoe en Niels Meulman dezelfde persoon zijn." Joker heeft ook zijn eigen ontwerp/conceptbureau, De Franse Kamer. In het logo op zijn visitekaartje zie je nog steeds zijn Joker-tag en de United Street Artists-signoff...
Met dank aan Shoe, Joker en Delta, en Saul van Stapeles Van Brooklyn Naar Breukelen: 20 Jaar Hiphop in Nederland
